Jezioro Hańcza – najgłębsze jezioro w Polsce z krystaliczną wodą

Jezioro Hańcza – najgłębsze jezioro w Polsce z krystaliczną wodą.

Hańcza bije rekordy głębokości w Polsce i całej środkowej Europie. 108 metrów to więcej niż trzy dziesięciopiętrowe wieżowce postawione jeden na drugim – i to wszystko wypełnione krystalicznie czystą wodą. Czy zdajemy sobie sprawę z tego, co kryje się w samym sercu Suwalszczyzny?

108 metrów pod taflą – rekordzista Polski i Europy niżowej

Jezioro Hańcza to bezapelacyjny lider rankingu najgłębszych jezior w Polsce. Najczęściej podawana w literaturze maksymalna głębokość wynosi 108,5 metra, choć różne badania podają wartości od 106 do nawet 113 metrów. Niezależnie od tego, który pomiar uznamy za właściwy, jedno jest pewne – głębiej się nie da.

Co ciekawe, średnia głębokość Hańczy wynosi zaledwie 38,7 metra, co oznacza, że jezioro ma bardzo nierówne dno z ekstremalnymi spadkami. Powierzchnia zbiornika to 311,4 hektara, a jego długość osiąga 4530 metrów. Całość położona jest na wysokości 227 metrów nad poziomem morza.

To jezioro rynnowe o charakterystycznym wąskim, krętym kształcie. Brzegi są strome, a w niektórych miejscach wręcz pionowe – dno urywa się gwałtownie tuż przy linii brzegowej. Miejscami płycizny sięgają zaledwie 50 metrów od brzegu, a tuż obok brzeg schodzi pionowo w dół niczym urwisko.

Nazwa z martwego języka – skąd "Hańcza"?

Według językoznawców nazwa jeziora pochodzi z wymarłego języka jaćwińskiego z grupy bałtyckiej. Był to język, którym posługiwały się ludy zamieszkujące tereny dzisiejszej Suwalszczyzny, południowej Litwy oraz północnej Białorusi. Podobne słowo występuje w języku litewskim – "antis" oznacza kaczkę.

Miejscowa legenda opowiada jednak zupełnie inną historię. Według niej nad jeziorem mieszkało małżeństwo darzone wielką miłością. Po niespodziewanej śmierci kobiety wdowiec stojąc nad brzegiem jeziora z utęsknieniem wykrzykiwał jej imię "Hanka! Hanka!". Wołanie to niosło się po tafli spokojnego jeziora i odpowiadało mu dalekim echem "Hańcza! Hańcza!". Legenda głosi, że wołania wdowca rozbrzmiewały każdego wieczora.

Niezależnie od tego, czy nazwa pochodzi od kaczki czy od romantycznej legendy, jedno jest pewne – turyści odwiedzający Jezioro Hańcza często łączą wyprawę z degustacją regionalnych specjałów. Sękacz podlaski to tradycyjny wypiek z Podlasia, który powstał w tym samym regionie co unikalne jezioro i stanowi idealny smakowy akcent po całodziennej wędrówce.

Polodowcowa rynna – jak powstało najgłębsze jezioro?

Hańcza zawdzięcza swoją wyjątkową głębokość działalności ostatniego zlodowacenia północnopolskiego. Topniejące wody tworzyły rzekę, która żłobiła tunel pod zalegającą masą lądolodu. Powstała w ten sposób głęboka rynna polodowcowa, która z czasem wypełniła się wodą.

Pozostałością po lądolodzie są ogromne ilości głazów pokrywające dzisiejsze brzegi jeziora. Na brzegach znajdują się liczne głazy, niektóre o kilkumetrowej szerokości – nagromadzenie głazów jest tak znaczne, że sprawiają wrażenie celowo ułożonych. Największy z nich to kamień graniczny o ponad 11 metrach obwodu, leżący przy wschodnim brzegu zbiornika. Jest to pomnik przyrody.

Brzegi Hańczy to wysoczyzna wyścielona u podnóża kamieniami tworzącymi tak zwane kamienne plaże. Linię brzegową zajmuje litoral kamienisty typowy dla jezior wysokogórskich, który na nizinach występuje tylko na jeziorze Hańcza. To unikalne w skali kraju zjawisko – jezioro nizinne z charakterem i otoczeniem zbiornika wysokogórskiego.

W 1974 roku Hańcza została wpisana na listę Projektu Aqua UNESCO. Powód? Wyjątkowa głębokość oraz wysokie, pionowe ściany podwodne utworzone ze zwięzłych osadów polodowcowych. To jedno z najbardziej unikalnych jezior w środkowej Europie.

Woda I klasy czystości – krystaliczne wnętrze jeziora

Wody jeziora Hańcza zaliczają się do I klasy czystości, co oznacza, że mogą być wykorzystywane nawet jako źródło wody do celów spożywczych. Przezroczystość wody mierzona krążkiem Secchiego dochodzi do 6 metrów. To oznacza, że stojąc nad taflą jeziora można zobaczyć dno na głębokości dwupiętrowego budynku.

Hańcza to jezioro oligo-mezotroficzne, czyli zbiornik o niskiej trofii – ubogi w substancje odżywcze. To właśnie ten brak substancji odżywczych sprawia, że woda jest tak czysta i przejrzysta. Głębokie, czyste i bogate w tlen wody charakteryzują się warunkami typowymi dla jezior wysokogórskich, choć Hańcza znajduje się na nizinie.

Dno jeziora charakteryzuje się stromymi stokami o nachyleniu dochodzącym do 10-25 stopni. Pełno tu rowów, dołów, górek i stromych wąwozów. Pod wodą kamieniste brzegi przechodzą w strome stoki zbudowane z gliny zwałowej. Kamieniste brzegi Hańczy pozbawione są prawie całkowicie roślinności brzegowej.

Roślinność zanurzona tworzy jednak rozległe podwodne łąki glonów z rodzaju ramienic. Są to gatunki typowe dla wód czystych, przezroczystych i głębokich. W Hańczy występują między innymi ramienica zwyczajna, szorstka i szczeciniasta – ta ostatnia jest charakterystyczna dla jezior górskich i na niżu spotykana jedynie w Hańczy.

Reliktowe gatunki – skarby sprzed tysięcy lat

Najgłębsze jezioro Polski jest miejscem występowania reliktowych gatunków zwierząt – organizmów, które przetrwały w wodach Hańczy od okresu ostatniego zlodowacenia. To prawdziwe żywe skarby sprzed tysięcy lat, które zachowały się tylko w tym unikalnym środowisku.

Na uwagę zasługuje fauna bezkręgowa jeziora, a w szczególności rzadko spotykany w polskich jeziorach zespół skorupiaków stenotermicznych, czyli chłodno- i tlenolubnych. Wśród nich jest skorupiak Pallasea quadrispinosa z rzędu obunogów – to relikt polodowcowy. Jeszcze ciekawszy jest Eurytemora gracilis, widłonóg notowany w Polsce tylko w jeziorze Hańcza, charakterystyczny dla rzek syberyjskich.

Z ryb warto wymienić gatunki charakterystyczne dla zimnych wód północnych oraz potoków górskich. Żyją tu sieja wigierska, sielawa, stynka, węgorz i szczupak. Prawdziwymi rzadkościami są jednak reintrodukowana troć jeziorowa, strzebla potokowa, głowacz białopłetwy i głowacz pręgopłetwy – gatunki niespotykane w jeziorach niżowych Polski poza Hańczą.

Jezioro Hańcza jest jedynym zbiornikiem, gdzie zachowała się jeszcze w czystej formie populacja siei wigierskiej Coregonus lavaretus maraena natio vigrensis. To prawdziwy skarb ichtiologiczny o znaczeniu międzynarodowym. W jeziorze występują także miętus pospolity oraz bardzo rzadkie skorupiaki: Eurythemora lacustris, Cyclops abyssorum, Heterocope appendiculate i Bosmina obtusirostis.

Raj nurków – pionowe ściany na 40 metrów głębokości

Ze względu na unikalny charakter jeziora w 1963 roku utworzono tutaj rezerwat wodno-krajobrazowy „Jezioro Hańcza". Rezerwat jest udostępniony dla turystów – północny brzeg do kąpieli, a wschodni brzeg do rekreacji nurkowej. To właśnie nurkowie najbardziej doceniają wyjątkowość tego miejsca.

Hańcza jest znana z malowniczych ścianek, które sięgają głębokości 40 metrów. W zakamarkach ścianek kryją się miętusy i raki. Popularnym miejscem nurkowym jest Błaskowizna, która przyciąga nurków z całego kraju. Przystań nurkowa w Błaskowiźnie zapewnia dostęp do wody oraz infrastrukturę ułatwiającą przygotowanie sprzętu.

Podczas nurkowania do kilkunastu metrów głębokości można spodziewać się widoczności na poziomie od 3 do 6 metrów. Natomiast poniżej głębokości 20 metrów praktycznie zawsze mamy do dyspozycji bardzo dobrą wizurę w granicach 8-12 metrów. To sprawia, że Hańcza jest jednym z najbardziej atrakcyjnych miejsc do podwodnych penetracji w Polsce.

Dno i brzegi pokryte są dużymi głazami narzutowymi, szczególnie zachodni brzeg. Roślinność wodna jest uboga, co oprócz czystej wody podnosi atrakcyjność jeziora. Ze względu na dogodne warunki miejsce to jest często odwiedzane przez zaawansowanych nurków technicznych, jednak można tu nurkować również rekreacyjnie.

Rzeka Czarna Hańcza – szlak kajakowy legendy

Przez jezioro z północy na południe przepływa rzeka Czarna Hańcza. Jest to największa rzeka Suwalszczyzny o długości 142 kilometrów, z czego 108 kilometrów znajduje się na terenie Polski. Po przekroczeniu granicy i następnych 30 kilometrach wpada do Niemna na Białorusi.

Źródła rzeki wypływają ze wzgórz morenowych przy północnej części jeziora Hańcza. Nurt rzeki biegnie przez najgłębsze jezioro Europy, mija Turtul – siedzibę Suwalskiego Parku Krajobrazowego – i dalej biegnie w stronę Suwałk niczym potok górski. Po wypłynięciu z jeziora Wigry leniwie meandruje, a za Wysokim Mostem zagłębia się w Puszczę Augustowską.

Szlak kajakowy Czarnej Hańczy to jeden z najpiękniejszych i najbardziej znanych szlaków kajakowych w Polsce. Rzeka silnie meandruje wśród wysokich trzcin, płynie pośród łąk, miejscami zabagnioną doliną z brzegami porośniętymi kępami olszyn. Brzegi to ściana boru sosnowego z pięknym zapachem, a woda ma szmaragdowy odcień i jest bardzo przejrzysta.

W miejscowości Rygol Czarna Hańcza łączy się z Kanałem Augustowskim. Dla kajakarzy to moment wielkich atrakcji – przed nimi 8 śluz, będących perłą szlaku. Śluzy nie są przenoszone ręcznie – kajak wpływa do komory, wrota się zamykają, a woda winduje go w górę lub w dół. To niezapomniane przeżycie, szczególnie przy największej w Polsce dwukomorowej śluzie Paniewo.

Słynne są również jagodzianki sprzedawane we wsi Studziany Las – gospodynie na pomostach sprzedają ciepłe jagodzianki i racuchy wprost do kajaków. To część lokalnej kultury Suwalszczyzny, gdzie tradycyjne przysmaki są integralną częścią doświadczenia turystycznego. Lokalne specjały to element tożsamości regionu – spływy kajakowe często łączą się z degustacją regionalnych wypieków, a po powrocie warto sięgnąć po mrowisko z Podlasia, delikatne ciasto warstwowe z kremem, które idealnie smakuje po aktywnym dniu na wodzie.

Suwalski Park Krajobrazowy – ochrona unikatu przyrody

Jezioro leży na terenie Suwalskiego Parku Krajobrazowego, który został utworzony w 1976 roku i jest najstarszym parkiem krajobrazowym w Polsce. Celem jego powstania była ochrona zupełnie unikalnego krajobrazu polodowcowego, który obfituje w wartości geologiczne oraz przyrodnicze.

W całości jezioro objęte jest ochroną jako rezerwat przyrody Jezioro Hańcza. Od 1963 roku jezioro Hańcza wraz ze skarpą jest rezerwatem krajobrazowo-wodnym. To gwarancja, że ten wyjątkowy ekosystem będzie chroniony dla przyszłych pokoleń.

Suwalski Park Krajobrazowy znajduje się na obszarze liczącym ponad 6330 hektarów, z czego wody stanowią tylko dziesięć procent. Znajdują się tutaj również bagna, użytki rolne i lasy liściasto-iglaste. Elementami parku są również Głazowisko Bachanowo, Głazowisko Łopuchowskie oraz wiszące torfowisko.

Park jest domem dla ponad 700 gatunków roślin, z których wiele jest objętych ochroną. Spacer po parku to rzadka okazja, aby na własne oczy zobaczyć bardzo rzadkie okazy roślin, takie jak storczyk krwisty, fiołek błotny, czermień błotna czy żurawina błotna. Fauna w okolicy jeziora zachwyca różnorodnością – piesze spacery niemal zawsze kończą się spotkaniami z dzikimi zwierzętami.

Zamarzła Hańcza – rzadkie zjawisko w styczniu 2026

W styczniu 2026 roku wydarzyło się coś, czego mieszkańcy Suwalszczyzny nie widzieli od lat. Jezioro Hańcza, najgłębszy akwen w Polsce, pokryło się lodem. Silny mróz sprawił, że zamarzła nawet Hańcza, która zwykle zamarza najpóźniej spośród wszystkich jezior w północno-wschodniej Polsce.

Jak podkreśla dyrektor Suwalskiego Parku Krajobrazowego Teresa Świerubska, to rzadko spotykane zjawisko, które nie miało miejsca od lat. Jeszcze kilkanaście czy kilkadziesiąt lat temu lód pojawiał się tu zwykle w pierwszej połowie stycznia. Jednak w ostatnich latach, ze względu na łagodniejsze zimy, zamarznięta tafla była rzadkością.

„Od lat nie mamy silnych mrozów, mamy je dopiero teraz w styczniu" – mówiła dyrektor Świerubska. To pokazuje, jak wyjątkowa była zima 2026 roku, skoro nawet najgłębsze jezioro w Polsce nie wytrzymało naporu arktycznych mas powietrza. Jezioro Hańcza, położone na Pojezierzu Wschodniosuwalskim, stało się symbolem powrotu prawdziwej polskiej zimy.

Zjawisko to budzi fascynację nie tylko wśród mieszkańców, ale również naukowców. Zamarzanie tak głębokiego zbiornika wodnego wymaga naprawdę ekstremalnych warunków atmosferycznych. Tafla lodu na Hańczy to nie tylko ciekawy spektakl natury, ale również dowód na to, że klimat Suwalszczyzny wciąż potrafi zaskoczyć.

Materiał powstał we współpracy z Wiejskie Smaki – tradycyjne wypieki z Suwalszczyzny.